Passie voor letteren

Stilte, staren naar een leeg televisiescherm… Soms, heel soms, dan komt er een film voorbij die het weet te winnen van een boek lezen. The grave of the fireflies is zo’n film.  Na afloop heb ik nog zeker een half uur lang naar het lege beeldscherm zitten staren. Boosheid en verdriet met elkaar worstelend; welke krijgt voorrang. Boosheid vanwege al dat oorlogsgeweld, waar onschuldige levens zelfs heden ten dage nog altijd de dupe van zijn. Of het verdriet, de tranen die uit een onuitputtelijke bron leken te komen, het kijken naar de film bemoeilijkten en zich nu samengebald als een brok in mijn keel ophoopten, om maar niet de hele dag te hoeven huilen.

The grave of the fireflies is een anime van Akiyuki Nosaka en vertelt het gefictionaliseerde verslag van zijn oorlogservaringen als tiener. Hij schreef het verhaal als eerbetoon aan zijn zusje, die in de nasleep van de brandbombardementen op Kobe (Japan), aan het einde van de Tweede Wereldoorlog, is gestorven aan ondervoeding.

Centraal in de film staan de puberjongen Seita en zijn kleine zusje Setsuko van vier jaar, die tijdens de oorlog hun ouders verliezen en zichzelf daarna moeten zien te redden. De film begint daar waar het mee eindigt; de dood van Seita. Via flashbacks komen vlak voor de dood van Seita alle belangrijke en mooie momenten voorbijflitsen, zo ontvouwt het verhaal zich. Na het verlies van hun ouders neemt Seita, zelf nog kind, de ouderrol op zich. Ondanks de erbarmelijke omstandigheden doet hij dit heel liefdevol. Hij beschermt zijn zusje tegen de negatieve invloeden van een oorlog en probeert haar zoveel mogelijk een onbezorgd leven te laten leiden, waarin zij ondanks alles kind kan blijven. Het contrast is hierbij enorm groot. De liefde van een puberjongen naar zijn zusje, met op de achtergrond een allesverwoestende oorlog. Een jongen die snel volwassen moet worden. Hij staat voor onmogelijke opgaven. Eten vinden tijdens voedselschaarste en voor hen beiden een veilig onderkomen vinden tijdens een oorlog is ook niet gemakkelijk. Heel even denkt hij die gevonden te hebben bij een tante, maar hier ondervindt hij de hardheid en egoïsme die bij individuen kunnen ontstaan uit spanning en overlevingsdrang tijdens de oorlog. Voor mij is het stukje van wat zich bij zijn tante thuis afspeelt tevens een weerspiegeling in het klein van wat zich op het wereldtoneel afspeelt. Het ontbreken van compassie, liefde zorgt voor ongelijkheid, strijd. Seita neemt een drastische beslissing.

Dankzij de poëtische gelaagdheid komt de film extra hard binnen. De mooie beelden; magische omgeving; liefde en onschuld; de rust, bescherming en het leven die de natuur kan geven, staan keihard tegenover de kilheid en verwoesting van de mens. Het zet aan tot denken. Waarom kunnen mensen niet wat liever voor elkaar zijn? Zoals een kind met onschuld en een open blik naar de wereld kijkt. Daar waar kinderen een kleine ruzie kunnen maken is het bij volwassenen een allesvernietigende woede die ook kinderlevens en andere onschuldigen met zich mee de dood in sleept. Waarom moeten landen een conflict oplossen met geweld? Met kamikazevliegtuigen of gifgas, of met door de mens gemaakte vuurvliegjes; de clusterbommen of wat voor bommen dan ook?

De vuurvliegjes die zowel in de titel als film voorkomen, staan niet alleen voor de bommen, maar hebben een veel grotere symboliek. Wanneer Setsuko zich op een gegeven afvraagt waarom vuurvliegjes zo jong moeten sterven staat dit metaforisch voor het vroege verlies van niet alleen hun moeder, maar ook vader. De vele vuurvliegjes die Seita en Setsuko tijdens de schemering vlakbij hun schuilplaats zien, noemen ze het graf van de vuurvliegjes. Het staat voor de vele zielen die door de oorlog zijn omgekomen. Wanneer Setsuko door ondervoeding op sterven ligt vangt Seita een paar vuurvliegjes en stopt deze in een glazen pot met deksel. Deze zet hij naast Setsuko neer, als lichtbaken in het donker van hun schuilplaats, de grot. Als spirituele begeleiders. Eenentwintig september, negentienvijfenveertig. Wanneer Seita, bij het loslaten van zijn leven, het blikje snoep, overlijdt, komt ook voor hem het spirituele keerpunt. Zijn flashbacks, de herinneringen, veranderen in een eeuwig leven en tussen een veld van vuurvliegjes wordt hij herenigd met zijn zusje.