Passie voor letteren

Op het wereldtoneel heerst momenteel grote onrust. Of wij de mijlpaal van tachtig jaar in vrijheid leven gaan halen is nog maar de vraag.

Al een aantal jaar heb ik het gevoel dat we in een soortgelijke periode zitten als voor de Tweede Wereldoorlog. Ook toen kampte men, net als nu, met een grote immigratiestroom, voornamelijk met Joden die verantwoordelijk werden gehouden voor van alles en nog wat. De financiële crisis; onder andere door de Beurskrach met een grote depressie als gevolg en dan moest men ook nog eens de immigranten opvangen. De identiteitscrisis; mede door de grote immigratiestroom, maar ook door de industriele revolutie waardoor de macht van de patriarchale orde veranderde, ook binnen het gezin. De massaproductie zorgde ervoor dat de identiteit verloren ging onder de massa. Daarbij kwam dat niet iedereen indertijd kon meekomen met de veranderingen en snelheid van de modernisatie, alles zat in een stroomversnelling, de trein, auto’s, nieuwe wetenschappelijke inzichten, zwaarder geschut. Dit alles zorgde voor een verhoging van het aantal opnames in klinieken door zenuwinzinkingen en zelfmoordpogingen.

Ik heb altijd al willen weten hoe het mogelijk was dat de Tweede Wereldoorlog kon ontstaan. Dat mensen andere bevolkingsgroepen zoveel pijn konden doen. Waar waren de morele waarden? Ze zeggen wel eens Be careful with what you wish. Momenteel voelt het alsof ik een stukje geschiedenis aan het herleven ben. De Tweede Wereldoorlog was niet uit het niets ontstaan. Zoals ik nu ondervind ontwikkelt het zich langzamer dan ik als gevoel kreeg uit de geschiedenisboeken. Het begint met onvrede door immigratie bovenop een financiële crisis, wooncrisis of welke crisis dan ook. Momenteel zijn het er heel wat. De ideale voedingsbodem voor de verharding van de maatschappij die ik overigens niet alleen wijd aan de crisissen, maar ook aan de verarming van de sociale skills. Deze verarming leg ik gedeeltelijk neer bij de sociale media – waardoor materialisme belangrijk is geworden – en de games. Sommige virtuele spellen zijn tegenwoordig zo realistisch dat het mij lijkt dat de grens tussen de echte en virtuele wereld makkelijker kan vervagen. Vooral voor een puberbrein die nog volop in ontwikkeling is. Zeker als je ervan uitgaat dat je de hersenen kunt in printen met dagelijkse input. Voor een instabiele geest kan het dan zomaar een kleine stap zijn om de game wereld te verplaatsen naar de echte. Een bommetje hier en daar, steekincidenten en dan gaat het niet om een gewoon keukenmes, maar om steekwapens die voor halve zwaarden kunnen doorgaan. Als ik de beelden op televisie wel eens zie dan krijg ik altijd het gevoel dat de wapens, en dan vooral de steekwapens, zo uit een game gehaald zijn.  Ik hoor nog een jonge twintiger laatst zeggen: ‘Het is echt net als in Call of Duty’¹, toen deze een kijkdag bij een kazerne had. Vervang de industriele revolutie door de digitale revolutie, waarbij wij ook onze identiteit aan het verliezen zijn achter het scherm, de zenuwinzinking door een burn out en heden en verleden hebben grote gelijkenis. Net als toen lopen ook nu de zelfmoordpogingen op, vooral onder jongeren. Is er maatschappelijke en daarmee gepaard gaande politieke onrust en grote onvrede. Het gevolg; extreme, vaak nationalistische partijen komen aan de macht. Worden er als schrikbewind militaire parades gehouden ter ere van verjaardag, jubileum of wat voor excuse dan ook. Landen, werelddelen kiezen partij en vaak leugenachtige redenen worden aangewend om bommen te mogen droppen. Er waren genoeg mensen die mij een paar jaar geleden voor gek verklaarden toen ik zei dat we in de vooravond van een derde wereldoorlog zitten. Zelf heb ik het gevoel dat deze inmiddels al is begonnen, het is alleen nog niet voelbaar voor iedereen.

Een bijkomend nadeel is dat de mensen die de Tweede Wereldoorlog bewust hebben meegemaakt ook steeds minder wordt. Door de inmiddels hoge leeftijd zijn velen al overleden en kunnen zij ons met hun verhalen over de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog niet meer waarschuwen. Nog even en er zijn helemaal geen getuigen meer. Gelukkig hebben we nog wel de stille getuigenissen in een boek en een daarvan is het waargebeurde verhaal De tatoeëerder van Auschwitz. Auteur Heather Morris laat je door de ogen van een jonge Slowaakse Jood, Lale Sokolov, getuige zijn van de gruwelijkheden die zich afspeelden in Auschwitz.

Het verhaal begint wanneer Lale in 1942 via de beruchte veewagons wordt gedeporteerd naar Auschwitz. Daar ondervindt hij aan den lijve de ontberingen. Hij krijgt bij aankomst een tatoeage, andere kleding en zijn haar wordt afgeschoren. Jarenlang moet hij hard werken met als verdienste weinig en vooral waterig eten. Pas de laatste twee en half jaar van zijn gevangenschap krijgt Lale het wat beter als hij te werk wordt gesteld als tatoeëerder. Door dit werk krijgt hij meer vrijheden, extra voedsel en is hij vrijgesteld van zware arbeid. Dat hij niet van gruwelijkheden gevrijwaard hoeft te blijven blijkt wel als zijn assistent op een dag wordt meegenomen door Josef van Mengele, de dokter van Auschwitz, die zijn ‘patiënten’ uitkiest voor gruwelijke experimenten. Lale leeft dus ondanks zijn verbeterde positie nog steeds elke minuut in onzekerheid. Eén verkeerd woord, blik of handeling kan hem het leven kosten. Alles hangt af van de gemoedstoestand van de officieren en bewakers van het kamp. En juist door zijn nieuw verworven positie zal Lale met velen van hen in contact komen. Zoals bijvoorbeeld officier Schwarzhuber wiens ogen niets lijken te zien, dit is een man wiens ziel is gestorven en wiens lichaam nog moet volgen. (P. 121) en Josef van Mengele.

Wat dit ooggetuigenverslag zo bijzonder maakt is dat juist dankzij de verheven gevangenen positie als tatoeëerder, Lale op meer plekken in Auschwitz kan komen dan menig gevangene ooit heeft gezien. Hij is zelfs als enige Jood ooit weer een gaskamer uitgekomen.

‘Het is veilig,’ zegt de officier. ‘Al het gas is weg’ […] De ss-officier duwt de deur wijd open, en ze stappen een enorme ruimte binnen. Overal liggen lijken, honderden naakte lijken. Ze zijn op elkaar gestapeld, hun ledematen verwrongen. Dode ogen staren. Mannen, jong en oud; de kinderen liggen onderop. Bloed, braaksel, urine en ontlasting. De geur van dood vult de hele ruimte. Lale probeert zijn adem in te houden. Zijn longen branden, zijn benen dreigen het te begeven. Achter hem zegt Baretski: ‘Verdomme.’ Dat ene woord uit de mond van een sadist maakt de put van onmenselijkheid waarin Lale verdrinkt, alleen nog maar dieper. 

Pagina 165/166

Dankzij de chronologische opbouw van het verhaal over Auschwitz; het steeds voller worden van het kamp, de honger, uitputting, de crematoriums die gebouwd en in gebruik worden genomen, heeft de auteur een natuurlijke, maar sterke spanningsboog in het verhaal neergezet. Dat daarbij ook nog een liefdesverhaal komt had het contrast des te schrijnender kunnen maken. Helaas gebeurt dit niet. Het verhaal is in de derde persoonsvorm geschreven, dit zorgt er voor dat er enige afstand blijft tot de personages wat het liefdesverhaal minder sterk maakt dan het verhaal over Auschwitz. Daarnaast zijn de flashbacks, die in het verhaal gebruikt worden om het contrast tussen vrijheid en gevangenschap weer te geven, met weinig emotie uitgewerkt waardoor zij een flauw afschijnsel zijn geworden van de intense uitwerking die het had kunnen hebben voor de boodschap van dit boek: Dit mag nooit meer gebeuren.

Ook komt de sympathie die de auteur heeft ontwikkeld voor Lale, gedurende de drie jaar dat zij hem heeft geïnterviewd, duidelijk in het verhaal naar voren:

Onze levens raakten verstrengeld terwijl Lale de last afwierp van het schuldgevoel dat hij meer dan vijftig jaar lang met zich had meegedragen, de angst dat hij en Gita als collaborateurs van de nazi’s zouden worden gezien. Een deel van zijn last ging over op mij, terwijl ik samen met hem aan zijn keukentafel zat – deze lieve man met zijn bevende handen, zijn trillende stem, zijn ogen die nog steeds vochtig werden, zestig jaar nadat hij deze gruwelijke gebeurtenissen uit de menselijke geschiedenis had meegemaakt.
Pagina 305

Persoonlijk vind ik dit heel erg jammer. Voor mij gaat een karakter pas leven als ook hun minpunten naar voren komen. De auteur heeft echter, haast alsof ze hem vereert, Lale zo opgehemeld dat hij geen minpunten lijkt te hebben. En dat zorgt bij mij juist weer voor enige antipathie en ongeloofwaardigheid in het verhaal. Het verhaal over Auschwitz zelf heeft echter wel een diepe indruk op mij achtergelaten en alleen daarom al vind ik dat het verhaal zeer zeker gelezen moet worden. En als men het niet wilt lezen dan zeker kijken. Vanaf juni 2024 is De tatoeëerder van Auschwitz te streamen als oorlogsserie bij SkyShowtime.

Als boek krijgt De tatoeëerder van Auschwitz van mij

Dat ik Joods ben, bepaalt niet wie ik ben.
P. 196.

1. Call of Duty is een computerspelserie waarin de speler als soldaat van verschillende landen speelt. ↩︎