Passie voor letteren

Algoritmische poëzie

Scrollen
Lezen
Reageren

Foto’s
Liken
Abonneren


Sociale media, bijna iedereen maakt er wel gebruik van. Ook ik. Zo heb ik YouTube voor de muziek en Instagram om bekende personen te volgen en te connecten met medelezers. Al moet ik zeggen dat Instagram in het begin niet van harte ging. Verplicht een foto maken om iets te kunnen plaatsen stootte mij tegen het hart. Ik heb er in eerste instantie dan ook niet veel gebruik van gemaakt. Maar het grappige is, nu, twee jaar verder, lijken de Sirenen1  achter het algoritme Mneme 2  ingeschakeld te hebben. De ene na de andere oude, soms zelfs vergeten hobby, plopt in mijn tijdlijn tevoorschijn: koken, fotograferen, muziek en wandelen. Sinds kort is daar, dankzij een algoritmisch voorstel om Allie Esiri te volgen, een nieuwe bijgekomen; poëzie. Aan mij voorgedragen en wel. I love it! 


Allie Esiri is een Britse bloemlezer. Enkele van haar samengestelde bloemlezingen zijn Shakespeare for Every Day of the Year, A Poem for Every Day of the Year en A Poem for Every Night of the Year. Deze laatste won de Independent Bookshop Week 2017 Book Award. Tevens organiseert Esiri live poëzie- en Shakespeare evenementen die plaats vinden in het Londense National Theatre, Bridge Theatre en grote literaire festivals. Op het podium wordt zij als gastvrouw vergezeld door acteurs die de poëzie voordragen. En die acteurs zijn niet de minste. Te denken valt aan Helena Bonham Carter (Bellatrix van Harry Potter),  Damian Lewis (Homeland, Billions), Simon Russel Beale (Persuasion), Fay Ripley (Cold Feet, Seinfeld), Danny Sapani ( Killing Eve, Star Wars) en Lesley Sharp (Scott & Bailey). 


De net genoemde acteurs dragen tezamen ook een gedicht voor in een filmpje die Esiri op Instagram heeft geplaatst; ‘A Brief History of Modern Art in Poetry’ van Brian Bilston. Deze voordracht is afkomstig uit een anderhalf uur durende voorstelling in het Londense National Theatre, ter nagedachtenis aan Helen McCrory (Polly Gray, Peaky Blinders), die voordat zij overleed ook regelmatig een bijdrage leverde aan de poëzie evenementen van Esiri.


Wat een geweldige voordracht! Hoe vaak ik het filmpje ook bekijk, ik blijf erom lachen. Vooral bij het gedeelte van de Pop Art houd ik het niet meer. Zelf lezend zou ik dit nooit zo in mijn gedachten kunnen evenaren. Dan zou ik mij alleen verwonderen over de humorvolle en bijzondere structuur van het gedicht. Hoe het kinderrijmpje annex liefdesgedicht ‘Roses are Red’3 binnen de conventies van een kunststroming is aangepast vind ik echt heel goed gedaan. Als reactie op voorgaande idealen van een kunststroming, of op sociale of politieke omstandigheden reagerend, bedenken kunstenaars voortdurend nieuwe stijlen. Kunst is in beweging en dat zie ik in dit gedicht terug.

A History of Modern Art in Poetry
Het geschreven gedicht

Zo zijn er bij de strofe van het impressionisme de kenmerken van deze kunststroming te zien. Zoals de gerichtheid op de beleving van het moment, de impressie. Vaak een willekeurig tafereel uit het dagelijks leven, zonder verdere boodschap of doel. Ik krijg bij deze strofe, dankzij het gebruik van de kleuren, het gevoel buiten op het terras een kopje thee te drinken tijdens de ondergaande zon, overgaand in de blauwe nacht met de sprankelende sterren, de suiker, die tegelijkertijd staat voor een kopje thee met bloemblaadjes, en als je door het theeglas heen kijkt zie je een tafelgenoot in de gouden kleur van de thee. De bijzondere aandacht voor lichteffecten; de verschillende schakeringen bij veranderend licht, en voor de onderlinge relaties van kleurwaarden,  zijn ook kenmerken van het impressionisme. Veel schilders van het impressionisme maakten zich vrij van het kleurenpalet. De opkomst van de chemische techniek om verf te maken had geleid tot een enorme groei in de beschikbaarheid van kleurstoffen. Dat leidde tot een grotere beschikbaarheid van allerhande pigmenten, vaak ook nieuwe, wat een bonte toename van kleur als gevolg had. Het violet, dat in de natuur zeldzaam is en voorheen hooguit vier procent van de schilderwerken kenmerkte, was aan het eind van de negentiende eeuw prominent aanwezig. Tijdgenoten beschuldigden de impressionisten dan ook van violetgekte en indigogekte; ‘Violets swim in murkey blue(s)’. Violet en blauw. De ‘murkey’, net als het ‘softened’ voor de kleur, duiden voor mij weer op de vele kleurnuances waarmee de impressionisten werkten. De impressionistische kunstenaars brachten de elementaire kleuren vaak nat-in-nat aan, waarbij nieuwe verf werd toegevoegd aan voorafgaande lagen nog natte verf. Voor mij verwijst ‘blurring’ (vervagen) in deze strofe niet alleen naar dit nat-in-nat schilderen, waarbij de kleuren in elkaar overgaan naar een andere kleur, maar ook naar de impressionistische techniek van de los naast elkaar geplaatste toetsen op het doek, zodat ze op afstand vervagen in de gewenste kleurvariaties. Ook wilden impressionisten het waargenomen direct afbeelden zoals het zich aan hen toonde en de impressie zelf ter plekke ervoeren. Dit is ook de reden waarom ze vaak in de open lucht werkten om de impressie direct vast te kunnen leggen. Het idee van op een terras een kopje thee drinken sluit hier dus perfect bij aan. Ook was er veel aandacht voor sfeer. Wuivende rozen in zacht rood, suiker dat schittert in het licht als deze in het theeglas daalt, de ondergaande zon, de sterren, viooltjes, zwemmen in het murky blues, een gouden jij; het voelt aan als een romantische, lome, zwoele avond met een licht briesje.

In de literatuur kenmerkt impressionisme zich door de weergave van een grote hoeveelheid zinnelijke indrukken, in een poging bepaalde stemmingen weer te geven. Dit deden ze door het gebruik van synesthesieën; waardoor een zintuigelijke waarneming ongewild ook een of meerdere andere zintuigelijke indrukken zodanig sterk oproept dat kleuren geproefd worden of geluiden gezien. Ook dat zie ik terug in deze strofe. Het licht krijgt een extra zintuigelijke indruk met de suiker en thee. En de kleur blauw heeft een verwijzing naar muziek doordat de ‘s’ eraan vastgeplakt zit; blues.

Bij de volgende strofe, het surrealisme, zie ik weer de kenmerk van denken en dromen; zonder een logische rede, geleid door fantasie. Zo ontstaan onverwachte, verrassende combinaties en wordt er een nieuwe wereld getoond, die anders is dan de werkelijkheid en waarbij humor voor een extra dimensie zorgt. Van de smeltende rozen en viooltjes ineens overspringend naar de suiker, die geen suiker is, naar Keith de gigantische krab. De humor vind ik dat je zonder samenhang van het ene uiterste naar het andere uiterste gaat, zoals een gedachtegang in een moment ook alle kanten op kan gaan. Ik moest wel even lachen bij de gedachtegang van dit personage, die van de suiker ineens, zonder enkele logische rede, overspringt naar de absurde vaststelling over Keith. Ik verbeelde mij hier een personage die wel heel springerig en fantasievol in het leven staat en zag Keith al als een reusachtige krab voor mij staan, met zijn knippende scharen. Ook dit is trouwens een kenmerk van het surrealisme: de bezieling van het levenloze en verdinglijking van de mens. Hier wordt de mens voorgesteld als een reuze krab en de rozen en viooltjes als een smeltend ‘iets’.

Bij het sociaal realisme zie ik weer het kenmerk van een aanklacht tegen sociaal schrijnende omstandigheden, die hoort bij deze kunststroming. Waarbij de werkelijkheidsbeschrijving van het realisme voor mij nog eens extra benadrukt wordt door ‘Don’t sugar coat’; maak het niet mooier dan het is.

In het abstract expressionisme speelden twee ogenschijnlijke onverenigbare stromingen  een belangrijke rol; het surrealisme en het kubisme. Bij het geschreven gedicht van Brian Bilston is, toeval of niet, deze strofe in een kubus gegoten. Een ander kenmerk is het ontbreken van een duidelijk geordende structuur.

De ‘BLAM!’, ‘POW!’, ‘COOL!’, ‘WOW!’ in de volgende strofe staan voor mij voor Roy Lichtenstein, een van de boegbeelden van Pop Art. Lichtenstein specialiseerde zich in het weergeven van zijn onderwerpen als plaatsjes uit stripverhalen met handgeschilderde rasterpunten; de stippels. In de stripverhalen en ook in de kunst van Lichtenstein staan in de tekstwolkjes wel eens enkelvoudige uitroepen in hoofdletters weergegeven met een uitroepteken erachter, zoals de woorden in deze strofe aan het einde van elke zin ook worden neergezet. Daarnaast zie ik de ‘BLAM!’, ‘POW!’ enzovoorts ook als een stippel. BLAM! En daar staat weer een stippel. POW! En nog één. Tezamen vormen deze stippels een geheel; een plaatje, zoals ook de woorden in dit gedicht een geheel vormen. De Pop Art beweging zette zich af tegen het serieuze karakter van het expressionisme, waarvan de kunstenaars het museum zagen als de ideale elitaire plek voor hun kunst. Doordat binnen de Pop Art beweging alledaagse gebruiksvoorwerpen uit de consumptiemaatschappij werden aanvaard in de kunst stond deze dichter bij het leven, iets wat ik terug zie in het meer alledaagse taalgebruik in deze strofe. Nog een kenmerk die ik terugvind is vervreemding door vergroting of herhaling; de grote letters die herhaald worden aan elk einde van een regel. En het gebruik van ongebruikelijke materialen; de vergrootte woorden zijn in dit geval wel erg ongebruikelijk in de regels waar ze staan.

Met de laatste strofe vind ik dat Bilston het gedicht wel heel toepasselijk afsluit. Conceptuele kunst is het anders kijken naar kunst, taal speelt daarbij een belangrijke rol. In  ‘A Brief History of Modern Art in Poetry’ speelt Bilston heel veel met taal. Van het bekende gedicht ‘Roses are Red’ weet hij zes nieuwe vormen neer te zetten, allen toegepast op een kunststroming. De Belgische conceptuele kunstenaar Marcel Broodthaers ging in zijn werk ook vaak aan de haal met het werk van andere kunstenaars. Zo maakte hij meerdere schilderijen met verwijzingen naar ‘Ceci n’est pas un pipe’ (Dit is geen pijp) van Magritte. ‘Ceci nést pasle sucre’ (Dit is geen suiker) uit de strofe surrealisme zou hier zomaar eens een toespeling naar kunnen zijn. Net als dat er in deze strofe heel anders naar het gedicht ‘Roses are red’ wordt gekeken. Van het concept liefde zit je ineens in een tegenovergestelde verbeelding van de dood. Voor de kunstenaars binnen de conceptuele kunststroming  ging het niet om het werk zelf, maar om het idee achter de kunst. En ik vind dat Bilston het idee van ‘A Brief History of Modern Art in Poetry’ geweldig heeft neergepend!

‘A Brief History of Modern Art in Poetry’ is geschreven door Brian Bilston, het pseudoniem van Paul Millicheap (1970), een Brits dichter en auteur. Hij wordt ook wel de Banksy van Twitter genoemd. Onder zijn pseudoniem begon hij op Twitter, nu X, zijn vaak humoristische gedichten te publiceren. Die werden vervolgens op grote schaal verspreid op sociale media. Bilston kreeg tot 132.000 volgers, maar zorgde er altijd voor dat hij op foto’s incognito bleef door zijn gezicht achter een boek te verbergen. Net als Banksy blijft hij vrijwel anoniem. Inmiddels heeft hij een aantal gedichtenbundels uitgebracht. Onder andere: Days Like These: An Alternative Quide to the Year in 366 Poems (2022), 50 Ways to Score a Goal and other football poems (2021), And So This is Christmas is zijn laatste bundel. Ook Dairy of a Somebody (2019) heeft hij geschreven. Een roman waar honderdtwintig gedichten doorheen zijn geweven. Het boek kwam op de shortlist voor de Costa First Novel Award. Zoals hij zelf op zijn website vermeld is het dagboek van het personage Brian Bilston (geen familie), die een soort loser is (geen gelijkenis). Het bevat een gedicht over het mengen van je metaforen en ook de moderne kunst. Zal dat ‘A Brief History of Modern Art in Poetry’ zijn?

Bronnen

  1. Half godinnen die verleiden ↩︎
  2. De muze van de herinnering in de Griekse mythologie ↩︎
  3. Roses are red / Violets are blue / Sugar is sweet / And so are you ↩︎
passievoorletteren

Plaats een reactie